In gesprek met Jozef Kok

Jozef Kok kan wel gezien worden als de nestor van de onderwijsinnovatie. Hij wordt gewaardeerd om zijn doorgravende visies en heldere onderscheidingen. Momenteel is hij voorzitter van het Platform Kwaliteit en Innovatie van de PO- Raad en betrokken bij onder meer de Denktank van Platform Betatechniek. Edward Moolenburgh & Marco Matthijsen hadden een uitvoerig onderhoud met hem over LeerkrachtAanZet.nl. Hieronder de samenvatting.

Professionalisering: van prestatiesturing naar leren in situationeel handelen

“Een belangrijk aandachtspunt bij professionalisering is dat het erom gaat dat mensen zich in hun eigen handelen wel ontwikkelen, maar daarnaast ook van elkaar leren. Het is niet bedoeld van als jij je niet met mij bemoeit, bemoei ik me niet met jou." Men moet zich op zijn minst collegiaal willen laten toetsen. Dat is eigenlijk nog belangrijker dan toetsing of beoordeling door het management. In het laatste geval wordt vaak gekeken naar prestaties en toegevoegde waarde. Het probleem is echter dat je dan argwaan kweekt bij de professionals. Die hebben dan het idee van: ‘Ik moet voortdurend laten zien wat ik gepresteerd heb, en daarop wordt ik afgerekend. Dat stimuleert mijn creativiteit niet.’ Het is namelijk onmogelijk het handelen van leraren zo vast te leggen dat het altijd en overal goed is. Het is altijd situationeel handelen. Een leerkracht is als een werker in de frontlinie. Hierbij kunnen we wel een aantal principes onderkennen maar de frontliniewerker moet deze in de concrete situatie invullen en vertalen. Hierbij is de leerkracht dan tevens zelf het instrument van die vertaling!”

Van standaardisering van handelen naar professionalisering van leren

“Momenteel bestaat echt het risico van een te ver doorgevoerde standaardisering, die nu door sommige evidenced based wetenschappers wordt voorgestaan. Ook dit gaat namelijk mank aan het bijeffect van de top-downsturing: ‘wij weten wat goed voor je is en anders is het niet goed’. Een leerkracht zou zich wel moeten kunnen bewegen tussen het kader van generieke standaarden over wat goed leesonderwijs zou zijn, de leerlijnen en de leerstijlen van leerlingen. Een leerkracht mag op zijn minst weten wat een goede instructie is. Maar je moet dat niet zo inzetten en ontwikkelen dat leerkrachten dit als een geprotocolliseerde robot moeten gaan toepassen. Als je dat verwacht kun je beter gewoon robots inzetten. Want in elke situatie moeten ze vanuit hun inschatting weer nieuwe besluiten kunnen nemen”.
Ook gezien het verschijnsel groupthink, moet je in elke organisatie externe referenties inbouwen. Wat goed is is geen particulier bezit. De leraar leert door collega leraren. De directeur door collegadirecteuren en stakeholders.

LeerkrachtAanZet.nl doelt op delen van leren met elkaar

“Het is jammer dat we als leerkrachten niet automatisch leren, behalve met dezelfde jaargroep. Het is goed om breed te delen in de trant van 'ik heb dit ontdekt en het werkt'. Daardoor blijven we het beeld houden dat iedere leerkracht toch weer elke keer het zelf moet uitvinden.
Bij LeerkrachtAanZet.nl denk ik dus niet alleen dat leerkrachten hun regelruimte optimaal moeten benutten, maar dat juist met elkaar moeten willen delen.”
Kok: “Er zijn twee cruciale kenmerken van professionals: ze doen het met elkaar en willen het morgen beter doen. Dat betekent dat je dus wilt leren en open staat voor fouten. Als je als leerkracht merkt dat een leerling sterk achterloopt, weet een professional welke bronnen er zijn en dat je je hebt ingespannen om die te gebruiken. Je kunt het geval ook voorleggen aan je collega’s. Professionals doen het per definitie met elkaar, zo’n cultuur zou ik graag zien groeien. Qat goed is is geen particulier bezit. Leraren moeten dus anderen laten meekijken in hun werk, net zoals directeuren collegadirecteuren moeten laten meekijken met hun werk en stakeholders”. Volgens Kok is de intervisie als krachtbron van professionalisering dan ook moeilijk te onderschatten. Intervisie is wel kwetsbaar als er teveel op prestaties gestuurd wordt.

De manager aan zet!!

Jozef Kok stelt vanuit de wederzijdse afhankelijkheid van leerkracht en management daarom ook uitdrukkelijk vragen bij de legitimiteit van schooldirecteuren die vinden dat ze geen verstand hoeven te hebben van het primaire proces, om toch leiding te kunnen geven aan een school: “Als de hogere laag niet de discussie kan aangaan met de vragen van de lagere laag, bijvoorbeeld de aanschaf van methoden dan kun je als directeur eigenlijk niet werkelijk leidinggeven. De schooldirecteur moet ook de betere leerkracht kunnen zijn”. Jozef Kok wil echter ook nuanceren: “Het belangrijkste is dat je je als schooldirecteur kunt inleven in de situatie van leerkrachten. In mijn studiereis in Engeland en Amerika kwam ik regelmatig principals tegen die gewoon in de klassen komen. Principals die tenminste 2 dagen in de maand in de klas komen zitten. Op die manier laat je als schoolleider zien dat je verantwoordelijkheid wilt nemen en begrip wilt tonen voor het primaire proces. Dat betekent dat je dus niet perse een betere leraar hoeft te zijn maar wel dat je je kunt inleven in de vragen die leerkrachten bezighoudt.

LeerkrachtAanZet.nl vraagt om inzet van leerkrachten en management

De oproep die nu op verschillende plaatsen weerklinkt dat leerkrachten meer eigenaarschap moeten ontwikkelen van de processen waarin ze werken en waarover ze gaan, ofwel hun eigen professionalisering ter hand nemen, “vraagt erom dat beiden meer verantwoordelijkheid voor het geheel willen nemen”. Daarbij geldt volgens Kok dat: “Hoe dichter zo'n proces bij het primaire proces plaats vindt des te meer kans op welslagen het heeft. De gebieden binnen het project LeerkrachtAanZet.nl over onderwijs, professionalisering, zeggenschap en verantwoording kan ik dan ook goed volgen. Dat houdt niet in dat je kunt uitgaan van een scherpe verdeling van bevoegdheden tussen de lagen, dat kun je niet doen. Er zijn besluiten van de ene laag met implicaties voor de andere laag, zoals de aanschaf van methodes, afspraken over projecten en dergelijke.

Het isolement van autonomie alleen: doelen & referenten!

“Als je als school zo’n proces ingaat moet men het idee als concept zien zitten en van harte aanvaarden. Er hoeft niet direct een resultaat te zijn maar men moet wel tussentijds toetsen of men op de goede weg is. Als het volledige proces alleen maar de eigen autonomie van leerkrachten versterkt zonder gemeenschappelijkheid leidt dit tot isolement, van leerkrachten ten opzichte van de school, van de ene vakgroep ten oopzichte van de andere, van de school ten opzichte van de ouders. Op ieder niveau kan isolement ontstaan en de inzet moet er dus juist op zijn om niet alleen de autonomie te versterken. Om dit te voorkomen kun je externe referenties inzetten. Je kunt prima leerlingen gebruiken als referentie bij een isolement. Het vraagt een lerende aanpak om in een traject te stappen waarvan je de uitkomst niet weet. Dat vraagt uiteraard wel goede feedback loops”.

Aandachtspunten bij professionalisering & zeggenschap: houding & transparantie

Als het om professionalisering gaat is er  onderscheid tussen het belang van houding (om te ontwikkelen) en de scholing zelf als middel. ‘Uiteindelijk gaat het om het feitelijke gedrag, en houding daarbinnen is een belangrijke component bij het ontwikkelen van gedrag. Daarbij afgezet is scholing maar een middel dat niet altijd de houding ten positieve verandert’. 
Bij het volgende onderwerp helpt Kok ons om een belangrijk potentieel misverstand te voorkomen: “Het onderwerp zeggenschap draait vanuit het perspectief van LeekrachtAanZet.nl niet om zeggenschap over alles. We zouden zelfs eigenlijk moeten ophouden om als team over ieder onderwerp mee te willen praten. Dat vraagt natuurlijk wel ook wat van de andere kant, bijvoorbeeld transparantie van beleid. Als het management transparant is ten aanzien van het beleid, kunnen leerkrachten ook meer op het beleidsvermogen van management vertrouwen maar tevens ook meer gerichte input geven als zij denken toch een nuttige bijdrage te kunnen leveren.”

Groupthink in onderwijs en elders

Een vrij scherpe constatering uit recent onderzoek omtrent ervaring is aldus Kok dat de toegevoegde waarde van ervaring na 2 jaar generiek niet meer bestaat (uit CPB rapport: Wat is bekend over de effecten van kenmerken van onderwijsstelsels, 2009). Dat moet ons te denken geven. In ieder geval betekent het dat we moeten voorkomen dat we niet leren van gemaakte fouten, juist collectief. In dat kader vindt Kok het zinnig als we ook kijken naar hoe andere sectoren daarmee omgaan. “In de medische wetenschap bijvoorbeeld zijn ze hier wel verder in, maar ook daar moet de medicus in elke handeling kijken naar wat hij tegenkomt en rekening houden met nieuwe situaties. Een medicus kan ook geen absoluut goede antwoorden zomaar toepassen op elke situatie. Hij kan alleen professioneel handelen vanuit de interactie tussen principes, situaties en personen. Het leren van fouten is daarbinnen cruciaal. Ze hebben dan ook een mooie term voor het niet leren van fouten: Conspiracy of silence. Bij piloten is het bijvoorbeeld een doodzonde als je een fout niet meldt. Er is heerst een cultuur dat hoe meer je van fouten kunt leren hoe beter. Men leert als collectief. Het zou mooi zijn als LeerkrachtAanZet.nl daar een duidelijke bijdrage aan levert.”